نویسنده: دکتر فرزاد مریخ بیات
تپش قلب و بیحسی؛ علتها، مکانیسم علمی و روشهای درمان تخصصی
شاید برای شما هم پیش آمده باشد که در میان یک فشار کاری سنگین، یک اضطراب ناگهانی یا حتی شب هنگام پیش از خواب، ناگهان قفسه سینهتان شروع به کوبیدن کند و درست در همان لحظه، احساس کنید انگشتان دست، پا یا اطراف لبهایتان دچار بیحس شدهاند. این تجربه میتواند کاملاً رعبآور باشد؛ آنقدر که در آن لحظه احساس کنید بدنتان در حال از دست دادن کنترل خودش است یا خدای نکرده دچار حمله قلبی یا سکته شدهاید.
بسیاری از مراجعهکنندگان ما در کلینیک، نخستین بار با همین حالت به اورژانس یا مطب مراجعه میکنند. آنها میگویند: احساس کردم قلبم دارد از سینهام بیرون میزند و دستهایم دیگر مال خودم نیستند و کاملا بیحس شدهاند. اگر شما هم چنین حسی را تجربه کردهاید، پیش از هر چیز بدانید که تنها نیستید و در اغلب موارد، این وضعیت تنها پیامی از طرف سیستم عصبی بدن است که به بازبینی و رسیدگی نیاز دارد. در این مقاله میخواهیم خیلی شفاف، علمی و در عین حال روان، بررسی کنیم که چرا تپش قلب و بیحسی با هم اتفاق میافتند، چه زمانی باید نگران شویم و چطور میتوان این وضعیت را کنترل و درمان کرد. همچنین اگر در حین خواندن این متن احساس کردید نیازمند ارزیابیهای دقیقتر قلبی یا عصبی هستید، همیشه میتوانید با متخصصان ما در مجموعه در ارتباط باشید تا مطمئنترین مسیر تشخیصی و درمانی برایتان طراحی شود.
فهرست مطالب
وقتی دو عارضه فیزیکی مثل بالا رفتن ناگهانی ضربان قلب و بیحسی در دست و پا همزمان رخ میدهند، ذهن انسان به سرعت سراغ بدترین سناریوهای ممکن میرود. اما برای درک دقیق ماجرا، باید اول بدانیم که بدن انسان یک مجموعه کاملاً به هم پیوسته است و قلب، رگها و اعصاب محیطی همگی تحت فرمان یک شبکه مرکزی یعنی سیستم عصبی خودکار عمل میکنند.
تجربه تپش قلب و بیحسی معمولاً زمانی ایجاد میشود که این تعادل هماهنگ بین اعصاب و گردش خون برای مدتی کوتاه یا طولانی به هم میخورد. تپش قلب به معنی احساس آگاهانه، شدید یا غیرعادی کوبیدن قلب است؛ یک حس جهش، کوبش یا تند زدن بیدلیل. از طرف دیگر، بیحسی یا پارستزی به کاهش یا تغییر حس پوستی گفته میشود که اغلب با خوابرفتگی، سوزنسوزن شدن، گزگز یا احساس سرمای غیرعادی در اندامها همراه است.
درواقع همزمانی این دو نشان میدهد که اتفاقی در مسیر انتقال سیگنالهای عصبی یا نحوه اکسیژنرسانی به بافتها رخ داده است. گرچه اولین قدم علمی در این موارد، نفی علل خطرساز قلبی است، اما در بسیاری از موارد ریشه موضوع در واکنشهای تعصبی بدن به فاکتورهای محیطی و روانی نهفته است. در ادامه ان مقاله نحوه ایجاد این فرایند را دقیقتر بررسی میکنیم.
برای اینکه بدانید در بدنتان چه میگذرد، باید به دو مکانیسم فیزیولوژیک اصلی نگاه کنیم که پیوند مستقیم میان واکنشهای قلبی و بیحسی اندامها را توضیح میدهند.
نقش سیستم عصبی سمپاتیک و پدیده «جنگ یا گریز»
وقتی بدن تحت یک عامل محرک مثل استرس شدید، ترس، شوک یا حتی افت قند قرار میگیرد، بخش سمپاتیک سیستم عصبی خودکار بلافاصله فعال میشود و این بخش مسئول آمادهباش بدن برای بقاست. در این حالت هورمونهایی مانند آدرنالین و نورآدرنالین به درون خون ترشح میشوند.
با ترشح آدرنالین هم دو اتفاق همزمان در بدن میافتد:
- افزایش ضربان و قدرت انقباض قلب: قلب سریعتر میزند تا خون را به عضلات بزرگ برساند. این همان حسی است که شما به صورت تپش شدید حس میکنید.
- تنگ شدن عروق محیطی (Vasoconstriction): رگهای خونی در پوست، انگشتان دست و پا انقباض پیدا میکنند تا جریان خون از نقاط غیرضروری به سمت ارگانهای حیاتی مانند مغز و عضلات اصلی هدایت شود. این افت ناگهانی جریان خون در انتهای اندامها، احساس بیحسی، سردی و سوزنسوزن شدن ایجاد میکند.
تغییرات سطح گازهای خون در اثر تنفس سریع (هیپرونتیلاسیون)
از طرف دیگر یکی دیگر از علتهای شایع همزمانی تپش قلب و بیحسی، نوع نفس کشیدن ناآگاهانه ماست. هنگام اضطراب یا واکنشهای هیجانی، تنفس معمولاً تند، سطحی و سریع میشود و این حالت که در پزشکی هیپرونتیلاسیون نام دارد، باعث میشود دیاکسید کربن بیش از حدی از بدن دفع شود.
در نتیجه با افت سطح دیاکسید کربن، pH خون به سمت قلیایی شدن پیش میرود (آلکالوز تنفسی). این تغییر شیمیایی کوچک، دو نتیجه به همراه دارد:
• کاهش یون کلسیم آزاد در خون: این اتفاق یونهای عصبی را تحریکپذیرتر کرده و موجب گزگز، بیحسی و حتی اسپاسم در انگشتان دست و دور دهان میشود.
• انقباض عروق مغزی و محیطی: خونرسانی کاهش یافته و علاوه بر بیحسی، حس سرگیجه و تپش قلب شدیدتر به فرد دست میدهد.
همانطور که گفتیم یکی از رایجترین علتهای تجربه این وضعیت، اضطراب و فشارهای روحی انباشتهشده است که خودش را به شکل تپش قلب عصبی نشان میدهد.
احساس کوبش ناگهانی یا جا افتادن یک ضربان
در تپش قلب عصبی، بیمار اغلب حس میکند ضربان قلبش ناگهان یک پله جا میافتد، تند میشود یا به شدت به دیوار قفسه سینه میکوبد. این حالت ممکن است چند ثانیه تا چند دقیقه طول بکشد و بر خلاف برخی مشکلات ساختاری قلب، این تپش معمولاً زمانی که فرد در حال استراحت است یا ذهنش خلوت میشود (مثلاً موقع خواب) بیشتر به چشم میآید.
انتشار بیحسی و سوزنسوزن شدن به انگشتان و صورت
همزمان با اوجگیری علائم تپش قلب عصبی، احساس بیحسی ممکن است از نوک انگشتان دست شروع شده و به کل دست،
پاها یا حتی دور دهان و صورت گسترش یابد. همچنین همراه با این بیحسی، نشانههای زیر نیز رایج است:
• احساس تنگی نفس یا خالی شدن زیر پا
• احساس لرزش درونی یا تعریق سرد در کف دستها
• حس سبکی در سر یا اینکه فرد فکر میکند الگوهای محیطی دور سرش میچرخند
توجه داشته باشید که شناخت این نشانهها به شما کمک میکند بفهمید چرخه اضطراب چطور میتواند نشانههای جسمی کاملاً واقعی تولید کند؛ نشانههایی که گرچه ترسناک هستند، اما اگر ریشه عصبی داشته باشند، با روشهای تنظیمی قابل مهارند.
باید بدانید که تغذیه نقش مستقیمی در تنظیم ریتم قلب و عملکرد سیستم عصبی دارد. وقتی بدن با نقص الکترولیتها یا نوسانات قند خون مواجه میشود، زمینه برای بروز تپش قلب و بیحسی هموارتر میگردد. بنابراین در این بخش بررسی میکنیم تغذیه مناسب چطور به پایداری این وضعیت کمک میکند.
مواد غذایی غنی از پتاسیم و منیزیم
منیزیم و پتاسیم دو الکترولیت کلیدی برای انقباض منظم عضله قلب و انتقال پیامهای عصبی در طول رگها و اعصاب هستند و کمبود این مواد میتواند هدایت الکتریکی قلب را دچار اختلال کند و همزمان باعث اسپاسم عضلانی و بیحسی شود.
برای تامین این مواد، بهتر است گروههای غذایی زیر را در رژیم روزانه خود بگذارید:
• موز و مرکبات: سرشار از پتاسیم که به بالانس فشار خون و ریتم قلب کمک میکند.
• مغزها و دانهها (بادام، گردو، تخمه کدو): منابع بسیار عالی منیزیم برای آرامسازی عروق و سیستم عصبی.
• سبزیجات با برگ سبز تیره (اسفناج، بروکلی): مقادیر فراوانی از مواد معدنی مورد نیاز برای مهار سیگنالهای اضافی عصبی دارند.
• حبوبات و غلات کامل: تثبیتکننده سطح انرژی و تامینکننده ویتامینهای گروه B.
دمنوشهای آرامبخش و میانوعدههای تثبیتکننده قند خون
افت ناگهانی قند خون (هیپوگلیسمی) یکی از تحریککنندههای اصلی ترشح آدرنالین است که مستقیماً باعث عارضه تپش قلب و بیحسی میشود. پس برای جلوگیری از این حالت توجه کنید که:
• از حذف وعدههای غذایی خودداری کنید و میانوعدههای حاوی پروتئین و فیبر (مثل ترکیب بادام و سیب) مصرف کنید.
• نوشیدن دمنوشهای گیاهی ملایم مثل بابونه، گلگاوزبان و بادرنجبویه میتواند به آرامش اعصاب و کاهش تپشهای عصبی کمک کند.
• میزان مصرف کافئین، نوشابههای انرژیزا و سیگار را کاهش دهید؛ چرا که کافئین زیاد یک تحریککننده مستقیم برای پدیدار شدن آریتمی و تحریک اعصاب است.
اگرچه اضطراب و تغذیه سهم عمدهای در بروز این حالت دارند، اما نباید هر تپش قلبی را تنها به علل عصبی و استرس ها ربط داد. درواقع دراینجا بررسی دقیق پزشکی کمک میکند مشخص شود آیا یک عامل قلبی یا عصبی زمینهای در کار است یا خیر.
اختلالات ریتم قلب (آریتمیها)
برخی آریتمیهای قلبی مثل فیبریلاسیون دهلیزی (AF)، تاکیکاردیا فوق بطنی (SVT) یا انقباضات زودرس بطنی (PVC) میتوانند باعث شوند قلب با سرعت غیرعادی یا به صورت نامنظم بتپد و زمانی که ریتم قلب مختل میشود، افت ناگهانی در برونده قلبی رخ میدهد. درواقع کاهش خونرسانی به مغز و اندامهای انتهایی در اثر آریتمی، دقیقاً میتواند منجر به حس بیحسی، سیاهی رفتن چشمها و ضعف شدید شود.
مشکلات ستون فقرات و اعصاب محیطی
همچنین گاهی دلیل رخ دادن این موضوع دو مسئله همزمان است؛ مثلاً فرد دچار دیسک گردن یا نوروپاتی (آسیب به اعصاب محیطی) است که بیحسی در دستها ایجاد میکند و همزمان، به دلیل استرس ناشی از این دردهای مزمن یا یک عامل مجزا، دچار تپش قلب نیز میشود. همچنین، اختلالات هورمونی مانند پرکاری تیروئید یا کمخونی شدید (آنمی) از عوامل سیستماتیکی هستند که همزمان میتوانند ضربان قلب را بالا برده و به علت عدم اکسیژنرسانی کافی، حس گزگز و بیحسی ایجاد نمایند.
خیلی مهم و حیاتی است که بدانید چه زمانی میتوان با آرامش موضوع را دنبال کرد و چه زمانی باید بلافاصله به اورژانس و پزشک متخصص مراجعه نمود. توچه کنید که اگر تپش قلب و بیحسی با هر یک از علائم زیر همراه باشد، نباید زمان را از دست داد:
• درد، فشار، سوزش یا احساس سنگینی شدید در قفسه سینه که ممکن است به فک، گردن، پشت یا دست چپ انتشار یابد.
• تنگی نفس شدید و حاد که با استراحت برطرف نمیشود.
• بیحسی ناگهانی یکطرفه در بدن (مثلاً کاملاً دست و پای چپ یا یک سمت صورت) همراه با افتادگی گوشه لب یا اختلال در تکلم (علامت احتمالی سکته مغزی).
• سرگیجه شدید، عدم تعادل یا غش کردن (سنکوپ).
• سابقه قبلی بیماریهای عروق کرونر، سکته یا مشکلات ساختاری قلب.
در صورت مشاهده هریک از این نشانهها، ارزیابی فوری پزشکی توسط اورژانس نخستین و حیاتیترین اقدام است.
اگر بررسیهای اولیه اورژانسی خطرات حاد را رد کرد، وقت آن است که علت اصلی و زمینهای عارضه مشخص شود تا درمان ریشهای صورت گیرد. ما در کلینیک تخصصیمان، ارزیابیها را بر اساس یک پروتکل جامع پیش میبریم:
ارزیابیهای الکتروفیزیولوژیک و نوار قلب
گام اول، بررسی کامل فعالیت الکتریکی قلب است:
• نوار قلب (ECG): ثبت فعالیت الکتریکی لحظهای قلب برای کشف آریتمیهای اولیه.
• هولتر مانیتورینگ ضربان قلب: دستگاهی کوچک که برای ۲۴ تا ۴۸ ساعت به بیمار متصل میشود تا ریتم قلب را در طول فعالیتهای روزمره و خواب ثبت کند. این روش عالیترین راه برای مچگیری از تپشهای متناوب است.
• اکوکاردیوگرافی: بررسی ساختار دریچهها و قدرت انقباضی عضله قلب.
• آزمایشهای جامع خون: بررسی تیروئید، الکترولیتها (کلسیم، پتاسیم، منیزیم)، قند خون و فاکتورهای خونی.
رویکردهای دارویی و اصلاح الگوی زندگی
پس از مشخص شدن ریشه عارضه، برنامه درمانی متناسب با شرایط بیمار تنظیم میشود:
• اگر علت آریتمی قلبی باشد، داروهای تنظیمکننده ریتم (مثل بتابلوکرها) تحت نظر متخصص درد قلب تجویز میشوند.
• اگر پس از بررسیها مشخص شد که ریشه تپش قلب و بیحسی شما در اضطراب و تنشهای عصبی است، اصلاً نگران نباشید؛ چراکه این وضعیت کاملاً قابل مدیریت است. معمولاً ترکیب رواندرمانی و یادگیری تکنیکهای مدیریت استرس به شما کمک میکند تا دوباره کنترل سیستم عصبیتان را به دست بگیرید. اگر هم لازم باشد، پزشک داروهای ضداضطراب با دوز مشخص تجویز میکند تا این چرخه معیوب متوقف شود و دوباره آرامش را در بدنتان احساس کنید.
• همچنین توصیههای دقیق برای اصلاح سبک زندگی، ورزشهای هوازی سبک و تنظیم الگوی خواب ارائه میگردد.
در نظر داشته باشید که هدف درمان تخصصی این است که شما دوباره کنترل بدن خود را به دست آورید و بدون ترس از حملات ناگهانی زندگی کنید.
آیا تپش قلب و بیحسی دست چپ همیشه نشانه سکته قلبی است؟
خیر، الزاماً اینطور نیست. اگرچه بیحسی دست چپ همراه با درد سینه از علائم کلاسیک قلبی است، اما در خیلی از موارد، اضطراب شدید، حملات پانیک یا حتی فشار روی اعصاب گردن هم میتواند همین حالت را ایجاد کند. با این حال بررسی پزشکی برای رد علل قلبی ضروری است.
آیا کمبود ویتامینها میتواند باعث تپش قلب و بیحسی شود؟
بله، به ویژه کمبود ویتامین B12 و کمبود منیزیم و پتاسیم. ویتامین B12 برای سلامت غلاف اعصاب ضروری است و کمبود آن بیحسی ایجاد میکند؛ همزمان کمخونی ناشی از آن میتواند باعث بالا رفتن ضربان قلب شود.
حمله پانیک چطور باعث ایجاد تپش قلب و بیحسی میشود؟
در حمله پانیک، سیستم سمپاتیک ناگهانی و شدید فعال شده و آدرنالین بالایی ترشح میشود. تنفس سریع (هیپرونتیلاسیون) در این حالت باعث افت دیاکسید کربن خون شده و بیحسی دور دهان و دستها را همراه با تپش شدید قلب ایجاد میکند.
برای تپش قلب ناگهانی در خانه چه اقدام اولیهای انجام دهیم؟
در یک جای راحت بنشینید، یک لیوان آب خنک بنوشید و تنفس عمیق شکمی (دم ۴ ثانیهای، مکث ۲ ثانیهای، بازدم ۶ ثانیهای) انجام دهید. شستن صورت با آب سرد نیز میتواند با تحریک عصب واگ، ضربان قلب را کاهش دهد.
تجربه همزمان تپش قلب و بیحسی بدون شک حس ناخوشایند و گاهی ترسناکی است. اما توجه کنید که مهمترین نکتهای که باید به خاطر داشته باشید این است که بدن شما با نشان دادن این علائم در حال ارسال یک سیگنال واضح است که نشان میدهد سیستم عصبی یا گردش خون شما تحت فشار است یا تعادل الکترولیتی و روحیتان نیاز به تنظیم دارد.
همانطور که در این مقاله بررسی کردیم، طیف وسیعی از عوامل—از یک هیپرونتیلاسیون و اضطراب ساده تا کمبودهای تغذیهای و اختلالات ریتم قلب و ...—میتوانند در بروز این عارضه نقش داشته باشند. خوشبختانه با ارزیابیهای دقیق پزشکی، نوار قلب و آزمایشهای لازم، میتوان علت اصلی را به سادگی مشخص کرد و مسیر بهبودی را برای شما بیماران عزیز هموار ساخت. پس اگر این حالت را تجربه میکنید، پیشنهاد میکنیم نگهداشتن نگرانیها در ذهن را کنار بگذارید؛ شما میتوانید برای ارزیابی جامع و اطمینان خاطر، با متخصصان ما در کلینیک در ارتباط باشید تا قدم به قدم در یک مسیر درمانی علمی و مطمئن همراهیتان کنیم.
دکتر فرزاد مریخ بیات
جراح و متخصص ارتوپدی – جراحی های فوق تخصصی دست و زانو