نویسنده: دکتر فرزاد مریخ بیات
بهترین درمانها برای کنترل درد مفاصل ناشی از پوکی استخوان چیست؟
وقتی موضوع درمان پوکی استخوان و درد مفاصل مطرح میشود، بسیاری از افراد با مجموعهای از نگرانیها روبهرو میشوند؛ از ترس شکستگیهای ناگهانی گرفته تا محدودیت حرکتی و دردهایی که بهتدریج شدت میگیرند. پوکی استخوان اغلب بیصدا پیشرفت میکند و زمانی خود را نشان میدهد که استحکام استخوانها کاهش یافته و کوچکترین فشار میتواند درد یا ضعف ایجاد کند. در چنین شرایطی، انتخاب مسیر درمان درست اهمیت زیادی پیدا میکند، زیرا ترکیب مناسب دارودرمانی، اصلاح سبک زندگی، فعالیت بدنی کنترلشده و ارزیابیهای تخصصی میتواند وضعیت بیمار را به شکل قابلتوجهی بهبود دهد. همینجا است که نقش دکتر خوب برای پوکی استخوان پررنگ میشود؛ پزشکی که بتواند علتها را دقیق تحلیل کند، تراکم استخوان را بسنجد و منشأ درد مفصل را مشخص کند. آگاهی از اینکه چه اقداماتی به تقویت استخوانها کمک میکند و چه روشهایی میتواند درد مفاصل را کاهش دهد، به فرد آرامش بیشتری میدهد. تصمیمگیری درست، نخستین گام برای کنترل مؤثر این روند است.
آنچه در این مقاله می خوانید:
تعریف علمی پوکی استخوان و درد مفاصل
پوکی استخوان یا استئوپروز، اختلالی است که در آن تراکم مواد معدنی و ساختار میکروسکوپی استخوان کاهش مییابد و استخوان به جای ساختار متراکم و مقاوم، به حالت اسفنجی و شکننده نزدیک میشود. در علم پزشکی، استاندارد طلایی برای تعریف پوکی استخوان، سنجش تراکم استخوان یا DEXA است که بر اساس معیارهای سازمان جهانی بهداشت، کاهش یک تا دو و نیم انحراف معیار نسبت به جمعیت جوان سالم بهعنوان استئوپنی و بیش از آن بهعنوان استئوپروز طبقهبندی میشود. کاهش تراکم استخوان اغلب فرآیندی خاموش است و تا زمان شکستگی یا دردهای استخوانی، علامت مشخصی ندارد.
درد مفاصل یا آرترالجیا مفهومی گستردهتر از آرتریت است. آرتریت به التهاب مفصل گفته میشود، درحالیکه درد مفصل ممکن است ناشی از التهاب، ساییدگی، ضربه، ضعف عضلانی یا اختلال عملکردی بافتهای اطراف مفصل باشد. در بسیاری از بیماران، پوکی استخوان بهطور مستقیم درد مفصل ایجاد نمیکند، اما ضعف استخوان و عضله میتواند پایداری مفصل را کاهش دهد و احتمال التهاب یا آرتروز را افزایش دهد. همچنین، در سنین بالاتر، همزمانی پوکی استخوان با آرتروز زانو، آرتریت روماتوئید یا دردهای مکانیکال مفاصل شایع است و نیاز به ارزیابی همزمان دارد.
استخوان و مفصل، یک واحد یکپارچه بیومکانیکی محسوب میشوند. زمانی که استخوانها قدرت لازم برای تحمل فشارهای طبیعی را از دست میدهند، مفاصل برای جبران، بار بیشتری تحمل میکنند و این مسئله بهتدریج ساییدگی غضروف، التهاب بافت سینوویال و دردهای مزمن را افزایش میدهد. پزشکان این تعامل را «چرخه معیوب اسکلتی–مفصلی» مینامند و هدف درمان، شکستن این چرخه از طریق افزایش تراکم استخوان، تقویت عضلات و کاهش التهاب است.
علائم پوکی استخوان و درد مفاصل
علائم پوکی استخوان معمولاً خاموش و تدریجی هستند. بسیاری از بیماران تا زمانی که دچار شکستگیهای کوچک ستون فقرات، لگن یا مچ دست نشوند، متوجه آسیب استخوانی نمیشوند. دردهای مبهم پشت، کاهش قد ناشی از فروریزش مهرهها و کاهش قدرت تحمل وزن، از جمله نشانههایی هستند که معمولاً دیر تشخیص داده میشوند. کاهش قد ناشی از شکستگیهای میکرونی مهرهها یکی از شاخصترین علائم استئوپروز در سنین بالاتر است و مطالعات نشان دادهاند که این تغییر میتواند بهطور متوسط یک تا سه سانتیمتر در سال ایجاد شود .
درد مفاصل بسته به علت، نوع متفاوتی دارد. دردهای مکانیکال مفصل معمولاً با حرکت تشدید و با استراحت کاهش مییابند، درحالیکه دردهای التهابی مانند آرتریت روماتوئید، در صبحها همراه با سفتی طولانیمدت و التهاب گرم و قرمز مفصل ظاهر میشوند. آرتروز ناشی از ساییدگی غضروف که در سنین بالاتر شایع است، معمولاً دردهای تدریجی ایجاد میکند و در زانو، ران، شانه و انگشتان بیشتر دیده میشود.
عوامل خطر و دلایل بروز پوکی استخوان و درد مفاصل
یکی از مهمترین مفاهیم در پزشکی، درک این نکته است که پوکی استخوان و درد مفاصل معمولاً تنها یک علت واحد ندارند و نتیجه مجموعهای از عوامل ژنتیکی، هورمونی، محیطی و سبکزندگی هستند. در زنان، کاهش هورمون استروژن پس از یائسگی نقش بسیار پررنگی در کاهش تراکم استخوان دارد، زیرا این هورمون بهطور مستقیم در تنظیم تعادل بین سلولهای استخوانساز و استخوانخوار نقش دارد. مطالعات نشان میدهد که سرعت کاهش تراکم استخوان در پنج سال نخست پس از یائسگی بهطور میانگین سه تا پنج درصد در سال است. همین کاهش سریع، احتمال شکستگی و آسیب مفصل را افزایش میدهد و ارتباط مستقیمی با بروز دردهای لگن و زانو دارد.
مسائل ژنتیکی نیز اهمیت زیادی دارند. افرادی که در خانواده خود سابقه شکستگیهای ناشی از استئوپروز یا آرتروز زودرس دارند، با احتمال بیشتری درگیر این مشکلات میشوند. ژنهایی که در تنظیم تولید کلاژن، جذب کلسیم، یا ساخت بافت غضروفی نقش دارند، در حساسیت فرد به آسیبهای اسکلتی–مفصلی تأثیر میگذارند. در کنار ژنتیک، کمبود مواد مغذی بهویژه کلسیم، منیزیم، پروتئین و ویتامین D یکی از عوامل بسیار جدی در تضعیف ساختار استخوان و مفصل است. قرارنگرفتن در معرض نور خورشید، مصرف پایین لبنیات یا تغذیه نامتعادل در سالهای نوجوانی و جوانی، اساس بسیاری از مشکلات اسکلتی در سنین بالا را شکل میدهد.
بیتحرکی، چاقی و فعالیتهای تکراری نیز نقش مهمی در درد مفاصل دارند. زمانی که فرد بهمدت طولانی زندگی کمتحرک دارد، عضلات اطراف مفاصل ضعیف میشوند و این وضعیت باعث افزایش بار بر سطوح مفصلی و در نهایت التهاب و درد میشود. از سوی دیگر، چاقی نهتنها فشار مکانیکی زیادی بر مفاصل زانو، لگن و ستون فقرات وارد میکند، بلکه با افزایش سطح التهاب سیستمیک در بدن، روند تخریب غضروف را تسریع میکند. مصرف دخانیات و الکل نیز در کاهش جذب کلسیم، اختلال در جریان خون استخوان و کاهش فعالیت سلولهای استخوانساز تأثیرگذار است.
گاهی درد مفاصل ناشی از بیماریهای سیستم ایمنی یا اختلالات متابولیک مانند آرتریت روماتوئید یا نقرس است که هر یک بستگی به التهاب شدید، رسوب کریستالهای اسید اوریک یا اختلال در عملکرد سیستم دفاعی بدن دارند. تفاوت این بیماریها در طول درمان بسیار مهم است؛ زیرا در موارد التهابی، درمان با داروهای ضدالتهاب یا تعدیلکننده سیستم ایمنی تنها با نظر پزشک انجام میشود و هرگونه خوددرمانی میتواند خطرناک باشد.
تشخیص پوکی استخوان و درد مفاصل
تشخیص دقیق پوکی استخوان و علل درد مفاصل نیازمند ارزیابی بالینی، تصویربرداری و بررسیهای آزمایشگاهی است. مهمترین روش تشخیص پوکی استخوان، اسکن تراکم استخوان یا DEXA است که تراکم مواد معدنی را در ستون فقرات، لگن و گاهی ساعد اندازهگیری میکند. پزشکان بر اساس معیارهای استاندارد WHO، نتایج را در قالب Z-score و T-score تحلیل میکنند و آن را در سه محدوده طبیعی، کاهش توده استخوان و پوکی استخوان طبقهبندی میکنند. این آزمون، حساسترین روش برای پیشگیری از شکستگی و تعیین نیاز به درمان دارویی است.
در تشخیص علل درد مفاصل، تصویربرداری شامل رادیوگرافی، MRI و سونوگرافی بسته به نوع درد اهمیت دارد. آرتروز با تغییر شکل مفصل، کاهش فضای مفصلی و وجود استخوانسازیهای غیرطبیعی یا استئوفیتها قابل مشاهده است. درحالیکه التهاب بافت سینوویال یا آسیب رباطها و تاندونها بیشتر در MRI مشخص میشود. برای تشخیص بیماریهای التهابی مفصل مانند روماتیسم، آزمایشهای خون شامل CRP، ESR و فاکتورهای خودایمنی مانند RF و Anti-CCP انجام میشود. این بررسیها به پزشک کمک میکند نوع درمان، مدت زمان آن و شدت مداخله را مشخص کند.
در بیماران با پوکی استخوان، ارزیابی سطح ویتامین D، کلسیم سرم، هورمون پاراتیروئید و عملکرد تیروئید اهمیت دارد؛ زیرا اختلال این هورمونها میتواند ساختار استخوان را تحتتأثیر قرار دهد. در ایران، کمبود ویتامین D بسیار شایع است و مطالعات دانشگاه علوم پزشکی تهران نشان دادهاند که بیش از چهل درصد مردم درجاتی از کمبود این ویتامین را تجربه میکنند، مسئلهای که نیاز به اصلاح سبکزندگی و تغذیه دارد. ارزیابی دقیق آزمایشگاهی و تصویربرداری، پایهایترین قدم برای طراحی برنامه درمانی است که از درمان اشتباه یا تأخیر در مهار بیماری جلوگیری میکند.
درمانهای خانگی و اصلاح سبکزندگی
اصلاح سبکزندگی اساس درمان پوکی استخوان و درد مفاصل است و بدون آن حتی قویترین درمانهای دارویی نیز اثر کافی نخواهند داشت. ورزش منظم و هدفمند، یکی از تأثیرگذارترین عوامل در بهبود تراکم استخوان و کاهش درد مفاصل است. ورزشهای تحمل وزن مانند پیادهروی، تمرینات مقاومتی سبک، حرکات تعادلی و تمرینات کششی، به تقویت عضلات اطراف مفاصل کمک میکنند و از ریزش سریع تراکم استخوان جلوگیری میکنند. مطالعات نشان میدهد فعالیتهای بدنی مستمر میتواند تا سه درصد در سال تراکم استخوان را افزایش دهد و خطر شکستگی در سالمندان را کاهش دهد .
تغذیه مناسب شامل مصرف کافی لبنیات کمچرب، منابع کلسیم گیاهی، ماهیهای چرب، مغزها و غلات کامل در تقویت استخوان نقش دارد. ویتامین D که برای جذب کلسیم ضروری است، باید از نور خورشید یا در صورت نیاز با نظر پزشک از مکملها دریافت شود. در دردهای مفصلی، مصرف غذاهای ضدالتهاب مانند سبزیجات سبز، زردچوبه، چای سبز و منابع سرشار از امگا ۳ مانند ماهی سالمون یا گردو، اثر بسیار مثبت دارند. هیدراته نگهداشتن بدن نیز برای سلامت غضروفهای مفصلی ضروری است.
یکی از نکات مهم در مدیریت درد مفاصل، کنترل وزن است. کاهش تنها پنج تا ده درصد وزن میتواند فشار وارد بر مفاصل زانو را چندین برابر کاهش دهد و دردهای ناشی از آرتروز را تا حد قابلتوجهی بهبود بخشد. استفاده از کمپرس گرم برای شلشدن عضلات و کمپرس سرد برای کاهش التهاب در برخی مواقع مفید است، اما باید بهصورت اصولی و با آگاهی انجام شود. ترک دخانیات، کاهش مصرف نمک، محدودکردن قهوه و الکل، و اصلاح الگوی خواب نیز از طریق کاهش سطح التهاب بدن، نقش مکمل و مؤثری در بهبود وضعیت جسمانی دارند.
مراقبت روزانه و اقدامات پس از درمان
مراقبت روزانه در بیماران مبتلا به پوکی استخوان و درد مفاصل، تنها شامل مصرف دارو یا انجام تمرینات فیزیوتراپی نیست، بلکه یک فرآیند چندمرحلهای است که تغییرات پایدار در سبکزندگی ایجاد میکند. بیماران باید فعالیتهای روزمره خود را بهگونهای تنظیم کنند که فشار اضافی بر مفاصل وارد نشود. انتخاب کفش مناسب، تنظیم ارتفاع صندلی و میز کار، توجه به وضعیت نشستن و پرهیز از حرکات ناگهانی میتواند از تشدید التهاب جلوگیری کند. تمرینات تعادلی نیز برای افراد سالمند اهمیت زیادی دارد، زیرا خطر سقوط و شکستگیهای شدید را کاهش میدهد.
مراجعه منظم به پزشک برای بررسی پیشرفت درمان و تنظیم دوز داروها اهمیت زیادی دارد. برخی داروهای پوکی استخوان، تنها باید در دورههای زمانی خاص مصرف شوند و نیاز به پیگیری دقیق دارند. مصرف مکملها نیز باید تحتنظر پزشک باشد، زیرا مصرف خودسرانه ممکن است تعادل مواد معدنی بدن را برهم بزند. فیزیوتراپی نیز در دورههای مشخص، به بهبود دامنه حرکتی، تقویت عضلات و کاهش التهاب کمک میکند و اثر آن در کنار تمرینات خانگی پایدار میشود.
بیمارانی که دچار آسیب مفصلی پیشرفته هستند، گاهی نیاز به تزریق داخل مفصلی، اوزونتراپی، تزریق هیالورونیک اسید یا در موارد خاص جراحی تعویض مفصل دارند. این درمانها تنها پس از ارزیابی کامل پزشک انجام میشود و هدف آن کاهش درد، افزایش عملکرد مفصل و بازگرداندن کیفیت زندگی است. مراقبت پس از این درمانها نیازمند رعایت دقیق فعالیتها، استفاده از وسایل کمکحرکتی در صورت لزوم و تقویت تدریجی عضلات است.
پیشگیری از پوکی استخوان و درد مفاصل
پیشگیری از پوکی استخوان و درد مفاصل نیازمند ترکیبی از تغذیه صحیح، فعالیت بدنی منظم و مراقبت از سلامت عمومی بدن است. هنگامی که فرد در مراحل اولیه زندگی، بهویژه دوران کودکی و نوجوانی، حجم کافی مواد معدنی مورد نیاز برای تشکیل استخوان را دریافت کند، ساختار اسکلتی او در بزرگسالی مقاومتر خواهد بود. پس از سنین بزرگسالی، هدف اصلی پیشگیری از کاهش سریع تراکم استخوان است؛ هدفی که با پیادهروی منظم، ورزشهای مقاومتی سبک، دریافت نور خورشید و تغذیه کافی قابل دستیابی است. کنترل التهاب سیستمیک بدن از طریق پرهیز از دخانیات، مدیریت استرس، اصلاح الگوی خواب و کاهش مصرف غذاهای فرآوریشده، یکی از مؤثرترین روشها برای کاهش خطر دردهای مفصلی مزمن است. در مطالعات انجامشده در دانشکده پزشکی دانشگاه شهید بهشتی، مشخص شده که افرادی که فعالیت بدنی منظم و رژیم غذایی متعادلتری دارند، در سنین بالا میزان کمتری از دردهای مفصلی و کاهش تراکم استخوان را تجربه میکنند. بنابراین پیشگیری تنها یک اقدام مقطعی نیست، بلکه رفتاری طولانیمدت است که اثرات آن سالها بعد خود را نشان میدهد.
سؤالات متداول
یکی از پرسشهای رایج این است که آیا درمان پوکی استخوان و درد مفاصل امکان برگشت کامل دارد یا خیر. پاسخ این است که پوکی استخوان معمولاً یک بیماری مزمن است و هدف درمان بیشتر جلوگیری از پیشرفت و افزایش تراکم استخوان تا حد ممکن است، نه بازسازی کامل ساختار استخوان. بااینحال، دردهای مفصلی بسته به علت، در بسیاری از موارد با درمان مناسب کاملاً قابل کنترل هستند و بیماران اغلب افزایش قابلتوجهی در کیفیت زندگی تجربه میکنند.
سؤال دیگر این است که آیا مکملهای کلسیم و ویتامین D برای همه افراد لازم است. مطالعات نشان میدهد که این مکملها تنها در افرادی که کمبود واقعی دارند یا در معرض خطر هستند، مؤثر است و در سایر افراد ممکن است اثر خاصی نداشته باشد. به همین دلیل تأکید پزشکان بر سنجش سطح ویتامین D و ارزیابی رژیم غذایی پیش از تجویز مکمل است. مصرف خودسرانه این مواد نهتنها مفید نیست، بلکه ممکن است باعث مشکلات کلیوی یا اختلالات معدنی بدن شود.
بسیاری از بیماران درباره ارتباط وزن با درد مفاصل سؤال میکنند. پاسخ علمی آن است که هر کیلوگرم اضافهوزن میتواند تا چهار برابر فشار بیشتری بر مفاصل زانو ایجاد کند و همین مسئله عامل اصلی ساییدگی غضروف و دردهای مزمن است. در مقابل، کاهش حتی پنج درصد وزن، میتواند دردهای زانو را به شکل محسوسی کاهش دهد و بهبود عملکرد روزانه را افزایش دهد.
پرسش دیگری که بسیار مطرح میشود، این است که آیا درد مفاصل تنها در سالمندان اتفاق میافتد. بررسیها نشان میدهد که استفاده از وسایل دیجیتال، نشستنهای طولانی، ضعف عضلات مرکزی بدن و فعالیتهای تکراری در جوانان نیز میتواند باعث درد مفاصل بهویژه در گردن، کمر و شانه شود. بنابراین درد مفصل محدود به سن خاصی نیست، هرچند شدت آن در سالمندان بیشتر است.
بسیاری از افراد درباره نقش تغذیه ضدالتهاب در کاهش درد مفاصل سؤال دارند. پاسخ آن است که رژیم غذایی غنی از آنتیاکسیدانها، سبزیجات سبز، امگا۳ و ادویههایی مانند زردچوبه میتواند سطح التهاب بدن را کاهش دهد. این تأثیر بهویژه در بیمارانی که آرتروز یا دردهای مزمن دارند، میتواند به کاهش درد کمک کند، هرچند جایگزین درمان پزشکی نیست و باید همراه با سایر روشها استفاده شود.
سؤال دیگری این است که چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد. مراجعه زمانی ضروری است که درد مفاصل بیش از چند هفته ادامه یابد، همراه با تورم، گرمی یا محدودیت حرکتی باشد، یا از خواب شبانه جلوگیری کند. همچنین در مواردی که سابقه پوکی استخوان وجود دارد، افتادنهای کوچک، درد پشت یا کاهش ناگهانی قد باید جدی گرفته شود، زیرا ممکن است نشانه شکستگیهای پنهان مهره باشد.
نتیجهگیری
درمان پوکی استخوان و درد مفاصل زمانی اهمیت واقعی پیدا میکند که فرد احساس کند توان جسمیاش مانند گذشته نیست و برخی حرکات ساده با درد یا ناپایداری همراه شدهاند. این نشانهها بهروشنی بیان میکنند که بدن نیازمند توجه ویژه است و نمیتوان نسبت به آنها بیتفاوت بود. وقتی فرد درمییابد که ضعف استخوانها و التهاب مفاصل میتوانند بهمرور شدت بیشتری پیدا کنند، انگیزهاش برای شناخت راهکارهای مؤثر افزایش مییابد. آشنایی با نقش تغذیه هدفمند، ویتامینهای ضروری، فعالیت بدنی اصولی و روشهای تخصصی درمان، علاقه فرد را به پیگیری منظم بیشتر میکند؛ زیرا میبیند هر تصمیم درست، گامی مهم در کاهش درد و بازگرداندن توان حرکتی است. سپس زمانی که فرد تأثیر تمرینهای تقویتی، اصلاح وضعیت بدن و مداخلات پزشکی را در کاهش التهاب و افزایش قدرت عضلات اطراف مفاصل تجربه میکند، امید بیشتری نسبت به روند پیش رو پیدا میکند. در نهایت، زمانی که تصویر واضحی از مسیر بهبود شکل میگیرد، این احساس ایجاد میشود که همراهی یک متخصص میتواند راه را هموارتر کند و به او کمک کند تا دوباره کنترل بدنش را در دست بگیرد. آیندهای با درد کمتر و تحرک بیشتر، نتیجه انتخابهای آگاهانه و پیگیری اصولی درمان خواهد بود.
دکتر فرزاد مریخ بیات
جراح و متخصص ارتوپدی – جراحی های فوق تخصصی دست و زانو